Rasıh Reşat: “Büyüklük” sadece sistemden değil…

 

Büyük Britanya’nın büyüklüğü, kimse kusura bakmasın ama sadece isminden ya da geçmişindeki “üzerinde güneş batmayan imparatorluk” unvanından kaynaklanmıyor. Büyüklüğü; kültüründen ve olayları yönetme biçiminden geliyor.
Bakınız; Trump ile Starmer, İran meselesi üzerinden karşı karşıya geldi. ABD Başkanı’nın İngiltere Başbakanı hakkında kamuoyu önünde söylediklerinden, perde arkasında çok daha sert ifadeler kullandığını tahmin etmek zor değil. “Özel ilişki” olarak bilinen Birleşik Krallık–Birleşik Devletler ilişkileri belki de hiç olmadığı kadar zedelendi. Uğruna savaşlar verilen Falkland Adaları, hatta Kıbrıs’taki İngiliz üsleri bile tartışma konusu haline geldi. Öyle ki Falkland Adaları’nın egemenliği ABD Dışişleri Bakanlığı’nda konuşulmaya başlandı; İngiliz üslerini istedikleri gibi kullanamayan bir ABD’nin, Kıbrıs’ta yeni üs arayışına girdiğinden söz ediliyor.
Peki bu gerilen ilişkiler karşısında Büyük Britanya ne yaptı?
Başbakan, Kral Charles’tan ABD’ye resmi bir ziyaret gerçekleştirmesini istedi. Son birkaç gündür takip ediyorum; ziyaret son derece başarılı geçti. İngiltere Kralı, ABD Kongresi’nde yaptığı konuşma ve klasik İngiliz esprileriyle kongre üyeleri ve senatörlerin gönlünü kazandı. Hatta patavatsız çıkışlarıyla bilinen Trump’ın bile tonunu düşürdü ve bir anda ABD kamuoyunun sempatisini kazandı.
Büyük Britanya’nın büyüklüğü işte burada devreye giriyor. Sistem, bir yandan siyasi-diplomatik kanalı kullanırken, diğer yandan her zaman devreye sokulmayan ama itibarı titizlikle korunan monarşik diplomatik kanalı da acil durumlar için hazır tutuyor.
Elbette Kral’ın hesap vermek zorunda olduğu bir parti tabanı yok. Charles’ın popülaritesinin azalması, belli bir noktaya kadar tolere edilebilir; çünkü seçime girme gibi bir zorunluluğu yok. Bu durum, Kral’ın hareket alanını genişletiyor ve Britanya’nın sorun yaşadığı, hükümetin tek başına çözemediği durumlarda ikinci bir kanal olarak devreye girmesine imkân tanıyor.
Monarşilerin hâlâ var olduğu ülkeler var; ancak Britanya monarşisi kadar etkili ve bilinir olanı az. Bu çift kanallı diplomasi, çok az ülkede bulunan bir yapı. Başbakan seçilmiş liderdir ve hükümetin başıdır; karar alma yetkisi ondadır. Kral ise devletin başıdır ve geleneksel olarak hükümet “onun hükümeti”dir; aynı zamanda hükümetin danışmanıdır. Birlikte çalışırlar ama ayrı hareket ederler. İşte bu gibi durumlar için ayrı görünmeleri, güçlü bir geleneksel yapının ürünüdür ve görüldüğü gibi işe de yaramaktadır.
KKTC, her ne kadar bunun kıymetini bilmese ve hükümet ile Cumhurbaşkanı tarihsel olarak birlikte çalışmak yerine çatışmayı tercih eden bir alışkanlık geliştirmiş olsa da, sistemimiz “çift taraflı diplomasi” için son derece uygun tasarlanmıştır.
Eskiden Türkiye’de de benzer bir durum vardı. Hükümet ayrı, Cumhurbaşkanı ayrı bir kanal olarak ilişkileri yürütür; hangi kanal daha etkili olacaksa o devreye girerdi. Sistem değişikliğiyle birlikte bu yapı tek kanala indirildi.
KKTC’de Cumhurbaşkanı devletin başıdır; ayrı bir seçimle ve farklı dinamiklerle göreve gelir. Seçildikten sonra partisiyle ilişkisi kesilir. Başbakan ise parlamenter sistemin kuralları çerçevesinde görev yapar. Anayasa görevleri net biçimde ayırmıştır. Cumhurbaşkanı, Başbakan’a hükümeti kurma görevini verir. Birliktedirler ama ayrı hareket ederler. Tıpkı Charles ile Starmer gibi — ya da en azından benzer bir model.
Sistem var. Peki biz kullanıyor muyuz? Hayır.
Bizde ise birlikte çalışmak yerine farklı havalarda çalınır; diplomatik olarak ilişkide olduğumuz sınırlı alanlarda güçlü bir iletişim kurmak yerine, birbirimizi şikâyet etme yarışına girilir.
Demek ki neymiş: Sistem iyi olsa bile, tek başına yetmiyor. Büyüklük sadece sistemden değilmiş.